Lokale ruilkringen werken anders dan de geldeconomie. Velen zijn zich daarvan wel bewust, sterker nog, voor velen is het de reden om aan LETS mee te doen.
In een ruilkring word je gestimuleerd om na te denken over vele zaken waarbij je normaal niet stil staat, zoals de rol die je speelt als consument of producent, de relatie tussen mens-zijn en economische activiteit, de relatie die je inneemt met anderen, de verbondenheid van mensen onderling en met de natuur, enzovoorts.
Veel mensen worden in hun handelen geremd door blokkades op psychologisch, filosofisch en/of levensbeschouwelijk niveau. We hebben gemerkt dat het nodig en ook inspirerend is om serieus in te gaan op een paar van deze blokkades. De Tips en Ideeën in dit hoofdstuk zijn daardoor minder praktisch dan die in de rest van de brochure. In hoofdzaak draait het om communicatie.
Tip: Luisteren
Leg als kerngroep regelmatig je oor te luisteren bij de deelnemers, zowel bij de actieve als bij de minder actieve. Probeer zorgvuldig na te gaan waar de drempels voor handelsdeelname liggen. Zo schijnen er mensen te zijn die menen dat ze niet op bepaalde aanbiedingen in het LETSgidsje mogen reageren, omdat ze dat niet als vraag hebben opgegeven.
Pas als je een goed beeld hebt van waarom mensen weinig handelen, kun je er iets aan doen, met de betrokkenen of als kerngroep.
Een waarschuwing: mensen geven nogal eens hun mening over alles wat er niet deugt zonder te beseffen dat jij of jullie je heel hard hebben ingezet om de dingen naar ieders tevredenheid te laten verlopen. Daardoor kan kritiek hard aankomen, zeker wanneer je je die (te) persoonlijk aantrekt. Overigens kan het heel goed zijn om het eerlijk te laten zien als opmerkingen je pijn doen.
Tip: Filosoferen op de deelnemersvergadering
Veel deelnemersvergaderingen worden gevuld met huishoudelijke, organisatorische en financieel-technische zaken. Heel belangrijk voor het praktisch functioneren van je systeem, maar doorgaans niet erg inspirerend voor de aanwezigen. Je zou regelmatig op de deelnemersvergadering aandacht kunnen besteden aan de filosofie en psychologie van het ruilen. Waarom hebben we eigenlijk een LETSysteem? Wat willen we ermee? Waar gaan we naartoe? Wat is leuk, wat is eng, wat is raar? Door hierover te praten komen dieperliggende gevoelens, beelden, gedachten naar boven. Dit kan helpen de blokkades - die van jezelf en die van anderen - te begrijpen en te verhelpen.
Tip: Samen praten over doelen
In het Utrechtse Sterrenstelsel heeft het vaststellen van de concept-statuten in een algemene deelnemersvergadering tot een stevige discussie geleid over doelen, methoden en middelen. Bij de daaropvolgende feestelijke oprichting van de Stichting is er in een workshop nog eens naar de toekomst (wensen, plannen, doelen, valkuilen) gekeken.
Tip: Praten met andere ruilkringen
Praten met mensen uit andere ruilkringen werkt vaak verrijkend. Het geeft je inzichten in de redenen waarom je ook al weer lid bent van (de kerngroep van) een LETSysteem. Je zult zien dat anderen tegen problemen oplopen die lijken op die van jou, en waarschijnlijk hebben ze andere oplossingen verzonnen. De landelijke dagen die Aktie Strohalm/LETSLink organiseert, zijn een goede mogelijkheid anderen te ontmoeten.
Tip: Onderken 'projecties'
Mensen hebben vaak tegenstrijdige beelden bij allerlei begrippen. Betekenen geld en waarde, vrijheid en zekerheid, gelijkheid en macht, niet voor iedereen iets anders? En projecteren we niet onze eigen betekenissen op elkaar en op onze omgeving?
Met LETS creëren we 'ons eigen geld'. Daardoor stapelen we boven op de bestaande beelden over geld nog eens allemaal onze eigen idealen. Dat kan leiden tot veel verwarring en (te) hoog gespannen verwachtingen. Teleurstellingen en frustraties liggen dan op de loer. Zorg dat je die projecties tijdig onderkend, bij de individuele kerngroepleden en bij de kerngroep als geheel, maar ook bij de deelnemers. Als je je dromen hebt onderkend en benoemd, kun je ze gaan verwezenlijken. Maar hang een betere wereld niet op aan LETS, en hang LETS niet op aan een ideale wereld. Laten we er voor zorgen dat onze ruilkring een klein stukje van de wereld een klein stukje duurzamer, leefbaarder en leuker maakt! Dat is al heel wat.
Tip: Wees niet bang fouten te maken
Om als kerngroep goed te functioneren, om alle problemen en valkuilen op te kunnen ruimen, heb je de moed nodig dingen te ondernemen. Daarbij zullen fouten gemaakt worden. Dat is niet erg, als je ze maar onder ogen ziet, als je maar voldoende blijft communiceren, als je maar van je fouten kunt en wilt leren. Daarvoor is wel een (kern-)groep nodig waarin voldoende veiligheid bestaat, waarin mensen veilig hun fouten kunnen erkennen.
Het heeft geen zin alle beren in het bos te schieten, uit angst voor die ene die op de weg zou kunnen komen. Fouten maken is menselijk. En onvermijdelijk. En soms zelfs leuk en nuttig. Het is prima als je de moed kunt opbrengen om iets anders te doen dan anderen. Dat kan goed gaan, maar het kan ook een keer fout gaan. Nou, dan weet je weer dat je ook te eigenwijs kan zijn, en wat de waarde van de anderen is.
Tip: Omgaan met vreemden: het ijs breken
Veel mensen vinden het moeilijk om een onbekende op te bellen of er op bezoek te gaan, en al helemaal om een onbekende over de vloer te halen. Het is heel belangrijk om deze schroom te doorbreken. Dat kan door voldoende contacten met andere deelnemers te organiseren. Bijvoorbeeld door gezamenlijke cursussen te organiseren, een kLETScafé te starten enzovoorts. Zo kan iedereen een aantal andere deelnemers leren kennen.
Maar vergis je niet: het is lang niet gemakkelijk om als 'buitenstaander', als nieuweling, op een borrel te komen. Iedereen lijkt elkaar al te kennen, alleen jij kent niemand. Mensen gericht uitnodigen en aan anderen voorstellen kan het ijs dan breken.
Zie verder hoofdstuk vier over ontmoetingsplaatsen.
Tip: Omgaan met vreemden II: actief bemiddelen
Een andere mogelijkheid is om een bemiddelaar aan te stellen die actief op zoek gaat naar iemand die in de vraag van deelnemers kan voorzien. Zo werkt de Rotterdamse LETS-ruilwinkel in deelgemeente Feijenoord. De Ruilwinkel zorgt voor voldoende veiligheid en betrouwbaarheid. Ze houdt ook een oogje in het zeil wat betreft de kwaliteit van de aangeboden diensten. Zie hiervoor ook hoofdstuk 6.
Tip: Omgaan met vreemden III: diversiteit in de kerngroep
Veel kerngroepen zijn samengesteld uit mensen met ongeveer eenzelfde achtergrond, een eigen subcultuur. Als je er niet voor kiest om in één subcultuur te opereren (wat overigens ook prima kan), kan die eenzijdigheid van de kerngroep er toe leiden dat je andere groepen niet bereikt of zelfs afstoot. De remedie ligt voor de hand: zorg ook binnen de kerngroep voor voldoende diversiteit.
Wederkerigheid
Alle ruilkringen zijn gebaseerd op het principe van de wederkerigheid: in de loop van de tijd doe je net zoveel voor de groep als de groep doet voor jou. Dit maakt de LETS-economie wezenlijk anders dan de geld-economie. In welke vorm je iets terugdoet of -krijgt, en de waardering daarvoor, is meestal een individuele kwestie. In het urenruilsysteem in Haarlem hebben ze ervoor gekozen om alle gewerkte uren in principe gelijk te waarderen: een uur is een uur is een uur. Hiermee wordt de principiële gelijkwaardigheid van mensen tot uitdrukking gebracht. Goederen kunnen echter binnen zo'n systeem niet verruild worden.
Op veel andere plaatsen kiest men voor een minder strikte gelijkwaardigheid: de waardering van een uur werk hangt af van vraag en aanbod. Beter gezegd, van vrager en aanbieder: samen bepalen ze de prijs en houden daarbij rekening met individuele factoren. Je kunt ook goederen verhandelen.
Het is belangrijk dat alle deelnemers begrijpen hoe hun eigen systeem in elkaar zit en waarom dit soort keuzes gemaakt zijn. Georganiseerde discussies hierover maken de waarde van het ruilen voor de deelnemers veel helderder.
Veel van de verleende diensten in ruilkringen zijn een soort vriendendiensten of burenhulp, maar dan voor mensen die geen buren zijn en voorheen ook geen vrienden waren. Maar wil je nog wel Knikkers (in 't Gooi) vragen, als het vrienden zijn geworden? Of ga je voortaan ook aan al je oude vrienden Knikkers vragen? Of moet je dat op nog weer een andere manier gaan registreren? Of doeken we op het moment dat we allemaal vrienden zijn, de hele administratie op? Praat er over!
Wat betekent (vrienden-)dienst eigenlijk? Wat is het verschil met werk en/of arbeid? Is arbeid niet iets dat thuis hoort in de geld-economie, op de (arbeids-)markt? Drukken LETSeenheden niet ook en juist vriendschap en waardering uit? Bepaalt de manier waarop geld in omloop wordt gebracht niet ook de betekenis? Geef je LETSeenheden anders uit dan staatsgeld? Of is LETS gewoon lokaal geld, geen gezeik, iedereen rijk? Zijn er ook rechten en plichten in een ruilkring? Welke, en in hoeverre zijn die anders dan anders?
Er bestaan geen absolute, eensluidende antwoorden op deze vragen. Praat erover!
Tip: Rood staan is geen probleem
Wat betekent rood staan voor een deelnemer? In de geld-economie betekent rood staan een schuld. En hoewel het in een LETSysteem slechts een toezegging is dat je nog iets gaat terugdoen voor de groep, voor andere deelnemers, voelen sommige deelnemers zich schuldig als ze rood staan. Ze voelen zich een profiteur, of ze menen of vrezen dat hun aanbod niet gewenst is en dat ze niet in staat zullen zijn hun schuld in te lossen. Veel deelnemers zijn zich vaak maar ten dele bewust van deze angsten.
Nu moet je natuurlijk uitleggen dat het voor het systeem noodzakelijk is dat ongeveer de helft van de deelnemers rood staat. Dit helpt wel, maar is onvoldoende. Daarom is het goed om mogelijkheden te creëren voor deelnemers om erover te praten met andere deelnemers, bijvoorbeeld op deelnemersvergaderingen of kLETScafé's.
Overigens kan de emotie 'ik wil niet (te veel) rood staan' voor mensen ook een belangrijke stimulans zijn om hun aanbod te vernieuwen of op een andere manier een grotere inspanning te verrichten om meer LETSeenheden te verdienen.
Geef dit punt voldoende aandacht bij het inwerken van nieuwe deelnemers, of het activeren van passieve deelnemers.
Tip: Denkers en doeners
Hoe belangrijk praten ook is, er moet ook gedaan worden. LETS is niet in de eerste plaats een praatclub, maar een ruilhandelsysteem. Het doen, het handelen, staat voorop. Dat geldt zeker voor de kerngroep. Die moet er voor zorgen dat het krantje uitkomt, de administratie wordt bijgehouden enzovoorts. Zorg in je kerngroep voor een goede mix van mensen met visies en ideeën (de denkers) en mensen met een praktische inslag (de doeners). Respecteer ook dat denkers en doeners verschillend werken, verschillend leren, verschillende prioriteiten stellen. Sommigen willen eerst alles uitgedacht hebben, anderen willen aan de slag en merken wel wat er nodig is.
Tip: LETS leuk laten!
Vergeet niet: hou LETS leuk!
Verschillen tussen de geldeconomie en een LETSysteem
De geldeconomie en het LETSysteem hebben duidelijke overeenkomsten. Beide organiseren het onderling ruilen van diensten en goederen. Beide helpen daardoor in behoeften te voorzien. Beide functioneren bij de gratie van een ruilmiddel waarvan de waarde algemeen bekend is en erkend wordt, en dat wordt geaccepteerd omdat het wordt geaccepteerd.
Maar er zijn ook verschillen. We sommen een aantal verschillen op:
- De ruilmiddelen in het LETSysteem zijn alleen te gebruiken in de regio, de gemeente, de wijk of de straat waar het systeem actief is. Daardoor blijven ze binnen de kring en zijn de gevolgen van je economisch handelen beter te overzien. Als je je omgeving stimuleert, komt het voordeel ook eerder bij je terug.
- Staatsgeld komt een gemeenschap binnen via lonen en winsten en lekt weg zodra er aankopen worden gedaan van buiten de gemeenschap.
- LETS is vrijblijvender dan de geldeconomie. Handel is niet afdwingbaar. In de gewone economie kun je je meestal niet veroorloven iets te laten.
- In LETS durf je eerder wat nieuws te proberen en wat speelser te zijn. Dat biedt een goede gelegenheid om latente talenten te ontwikkelen. In de gewone economie moet je jezelf eerst bewijzen. Als je buiten de boot van de arbeidsmarkt valt (te oud, te jong, de verkeerde diploma's) kun je het verder wel vergeten en ben je afhankelijk van anderen (familie, uitkeringen).
- In de geldeconomie wordt volop gespaard. In het LETSysteem heeft het geen zin om te sparen. LETS kent immers geen rente. Het is beter te blijven cirkelen rond de nullijn.
- De handel in een LETSysteem is doorzichtig: iedereen kent de saldi en de advertenties van de andere deelnemers.
- LETS is gebaseerd op overvloed, en LETSeenheden zijn niet schaars. Zolang er talenten zijn, is er handel mogelijk. LETS gaat uit van wederkerigheid, en leidt tot vertrouwen, verbondenheid zo je wilt, en tot consuminderen.
Staatsgeld is gebaseerd op schaarste. De geldhoeveelheid die in omloop is wordt streng in de gaten gehouden. Als je er meer van wilt, zal een ander minder hebben. Het is een kwestie van graaien, schrapen en houden wat je hebt. Hebzucht en angst leiden tot groei-neurose, consumeerderen, verslaving aan (nieuwe) spullen, armoede en verrijking.
